Herinneringsboek voor opa en oma maken: rollen, plan van zes weken en oude foto’s

Wat zet je in een boek voor opa of oma?

Een boek voor opa of oma kan op twee manieren worden gemaakt. Je maakt het voor hen: een cadeau met foto’s, verhalen en brieven van de familie. Of je maakt het met hen: een boek dat opa of oma zelf mee vult, door verhalen te vertellen. Beide zijn goed, en ze kunnen samengaan. Zoekopdrachten als “herinneringsboek oma” en “herinneringsboek opa” laten zien dat mensen allebei zoeken.

Wat erin komt, hangt af van de aanleiding. Een verjaardag, een jubileum, een verhuizing of gewoon een gezinsproject vragen andere keuzes. Hieronder staat een inhoudsopgave die als vertrekpunt kan dienen. Dit is een eigen voorstel.

1. Voorwoord van de maker(s) van het boek.
2. Stamboom of overzicht van wie er in het boek voorkomt.
3. Jeugd en opgroeien: foto’s van vroeger en verhalen van opa of oma zelf.
4. Werk en dagelijks leven: een gewone dag van toen.
5. Liefde en trouwen, gezin en kinderen.
6. Herinneringen van kinderen en kleinkinderen aan opa of oma.
7. Familierecepten, gewoonten en gezegden.
8. Een brief van de familie, en een lege pagina voor wat nog volgt.

Heb je nog geen tekst, begin dan met het gesprek. De gids Vragen aan opa en oma geeft veertig vragen en een gespreksplan.

Hoe betrek je opa of oma bij het maken?

Beslis met de familie of het boek een verrassing wordt of een gezamenlijk project. Bij een gezamenlijk project beslist opa of oma mee over wat erin komt. Is het boek een verrassing, bedenk dan vooraf hoe je aan de oude foto’s komt zonder dat opa of oma het merkt, bijvoorbeeld via andere familieleden.

Het Nationaal Archief beschrijft in een verslag van één interview dat de geïnterviewde vooraf zelf oude foto’s en documenten had opgezocht ⁶. Het was ook afgesproken dat de interviewster die zou filmen, en de gesproken tekst werd volledig uitgeschreven en samen met de opname gearchiveerd ⁶. Dat is het praktijkverslag van een archief, geen richtlijn voor families, maar het geeft een bruikbare volgorde: eerst foto’s zoeken, dan erover praten, dan de tekst uitschrijven.

Dit zijn eigen suggesties; ze komen niet uit een bron.

Wie doet wat? Een rolverdeling voor het gezinsproject

Een boek maken met meerdere mensen werkt alleen als iedereen weet wat hij of zij doet. Hieronder staat een rolverdeling met een tijdschatting in uren. Alle uren zijn een eigen schatting; er is geen bron voor.

Heb je een kleine familie, dan neemt één persoon twee rollen. Dat is geen probleem: het totaal blijft 26 uur, alleen is er minder te verdelen.

Hoe verzamel je verhalen van kinderen en kleinkinderen?

Naast opa of oma zelf hebben ook hun kinderen en kleinkinderen verhalen. Vraag iedereen om één herinnering op te schrijven, van maximaal een halve pagina. Kleinkinderen kunnen ook een tekening of een korte zin inleveren.

• Stuur dezelfde vraag aan iedereen: “Wat is je mooiste herinnering aan opa (of oma)?”
• Geef een uiterste datum en zeg erbij hoe lang de tekst mag zijn.
• Vraag om een foto erbij als die er is.
• Bedank iedereen, ook wie niets instuurt.

Deel je de verzamelde teksten en foto’s in een groepsapp, houd er dan rekening mee dat foto’s met herkenbare personen persoonsgegevens zijn ⁴. Binnen een kleine appgroep met familie geldt de uitzondering voor persoonlijk of huishoudelijk gebruik, op een openbare pagina niet ⁴; de volledige uitleg staat in Herinneringsboek maken.

Daarnaast bestaat het portretrecht: de afgebeelde persoon kan publicatie verbieden, dus in veel gevallen is toestemming nodig ⁵. Bij een portret zonder opdracht is openbaarmaking niet geoorloofd voor zover een redelijk belang van de geportretteerde zich ertegen verzet ⁷. Een boek dat binnen de familie blijft, kan onder de uitzondering voor persoonlijk gebruik vallen ⁴; vraag het wel na voordat je een foto van een ander in het boek zet. Dit is geen juridisch advies.

Wat doe je met oude foto’s en papieren?

Oude foto’s zijn kwetsbaar. Het Nationaal Archief waarschuwt dat foto’s en negatieven zeer gevoelig zijn voor zuren en vocht van handen, en dat vingerafdrukken er nooit meer af gaan ². Het advies is om nitril handschoenen te gebruiken, of een incidentele foto aan de randen vast te houden ². Dit advies is geschreven voor het archiefdepot, geen eis voor thuis.

Voor papier zelf geldt dat schone, droge handen volstaan, en dat je in de buurt van archiefstukken alleen met potlood schrijft ². Houd eten en drinken uit de buurt en bevochtig je vingers niet om pagina’s om te slaan ². Ook dit zijn regels voor het archiefdepot.

Voor het bewaren van foto’s noemt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed lage temperatuur en lage relatieve luchtvochtigheid, het donker en een geschikte verpakking van kunststof, papier, tissue of karton ³. Een foto die uit koude opslag komt, haal je niet in één keer naar een warmere plek ³. Die pagina is van 2002 en noemt geen getallen ³.

Over scannen en digitaliseren, met resolutie en bestandsformaat, zijn voor deze gids geen richtlijnen gelezen, dus daarover staat hier niets.

Voor het ordenen van de digitale bestanden geeft het Nationaal Archief een bruikbaar principe: selecteren, ordenen en beschrijven ¹. Geef bestanden een betekenisvolle naam met een datum in vaste volgorde en bewaar bijeenhorende bestanden in een map ¹. Een automatische back-up van je telefoon naar de cloud zet foto’s direct op twee plaatsen ¹.

Een plan van zes weken met een deadline per stap

Zonder deadline kan een boek blijven liggen. Het plan hieronder is een eigen opzet: zes weken, een stap per week. De deadlines zijn relatief, zodat je ze kunt koppelen aan je eigen datum.

Loopt de planning uit, schuif dan de laatste week op in plaats van gesprekken over te slaan.

Hoe presenteer en bewaar je het boek?

Overhandig het boek op een moment dat past: een verjaardag, een familiebijeenkomst of een gewone zondag. Lees een stuk voor als opa of oma dat prettig vindt, en laat anderen reageren. Een boek is voor opa of oma ook een uitnodiging om verder te vertellen, dus laat een paar lege pagina’s achter.

Bewaar de bestanden van het boek op meerdere plekken: het Nationaal Archief adviseert reservekopieën op twee verschillende locaties en een controle minimaal één keer per jaar ¹. De volledige bewaarlijst staat in Herinneringsboek maken.

Meer over tekst bij foto’s, drukken en rechten staat in de gids Herinneringsboek maken. Wil je ook je eigen verhaal vastleggen, lees dan Levensverhaal schrijven.

Veelgestelde vragen