Levensverhaal schrijven: opzet, vragen en een schema van tien weken

Levensverhaal, autobiografie of memoires: wat is het verschil?

Wie zoekt op levensverhaal schrijven, vindt ook autobiografie en memoires. In de zoekopdrachten die Google voorstelt, lopen de woorden door elkaar: “een levensverhaal schrijven”, “autobiografie schrijven” en “levensverhaal laten schrijven” staan naast elkaar. Een Nederlandse bron die het verschil tussen de drie vastlegt, is niet gevonden, dus dat verschil wordt hier niet vastgelegd.

Voor de praktijk maakt het weinig uit. Wat telt is dat je drie keuzes maakt voordat je begint: welk deel van je leven je vertelt, voor wie je schrijft en in welke vorm. Hieronder gebruik je daarvoor een werkafspraak. Die afspraak is een eigen keuze en geen definitie uit een woordenboek.

Levensverhaal

In deze gids: het verhaal van je leven of van een groot deel ervan, in je eigen woorden, bedoeld voor mensen die je kent.

Autobiografie

In deze gids: een levensverhaal dat een breder publiek kan lezen, vaak als boek. Daar kunnen rechten van anderen bij komen kijken.

Levensboek

In deze gids: een boek dat je per thema opbouwt, met veel ruimte voor foto’s. Zie de gids Levensboek maken.

Vind je het moeilijk om te kiezen, begin dan met de kleinste vorm: een levensverhaal voor je eigen gezin. Je kunt het later altijd uitbreiden.

Welk deel van je leven vertel je, en voor wie?

Een levensverhaal hoeft niet bij je geboorte te beginnen en niet bij nu te eindigen. Sommige mensen schrijven alleen over hun jeugd, anderen over één periode, zoals hun werkende jaren of de jaren met jonge kinderen. Het helpt om die grens vooraf op te schrijven, zodat je later niet blijft twijfelen of iets erbij hoort.

De lezer bepaalt de toon. Schrijf je voor je kleinkinderen, dan leg je dingen uit die voor jou vanzelfsprekend zijn: hoe een winkel eruitzag, wat een dag werken betekende. Schrijf je voor je partner of je kinderen, dan mag je meer overslaan en dieper ingaan op gebeurtenissen die jullie delen. Schrijf je voor jezelf, dan hoef je niets uit te leggen.

• Kies één hoofdlezer, ook als er later meer lezers komen.
• Schrijf op welke periode je vertelt, bijvoorbeeld “van mijn geboorte tot mijn eerste baan”.
• Bepaal wat je niet vertelt. Dat is een volwaardige keuze en geen gebrek aan eerlijkheid.
• Besluit of het verhaal privé blijft of gedeeld wordt. Dat bepaalt later wat je met foto’s mag doen.

Een levensverhaal is van jou. Je mag zwijgen over wat je niet wilt delen, ook als de lezer er nieuwsgierig naar is.

Hoe zet je een levensverhaal op: chronologisch of per thema?

Er zijn twee manieren om een levensverhaal op te bouwen. De eerste is chronologisch: je begint bij het begin en loopt door de jaren heen. De tweede is per thema: je schrijft hoofdstukken over bijvoorbeeld thuis, werk, liefde en reizen, ook als die periodes overlappen.

Het schema in de volgende paragraaf werkt per thema, omdat je elke week met een ander onderwerp kunt beginnen. Heb je de losse pagina’s, dan kun je ze achteraf alsnog op volgorde van jaartal leggen. Noteer daarom boven elke pagina het jaar of de periode.

Waar begin je, en hoe lang mag het zijn?

Een boek van een heel leven schrijven is een grote opdracht. Een vaste, kleine afspraak is minder zwaar. Het schema hieronder is een eigen opzet: tien wekelijkse sessies, één thema per sessie, twee pagina’s per sessie. De som is simpel: 10 sessies × 2 pagina’s = 20 pagina’s. Dat is een kort levensverhaal dat je in tien weken af kunt hebben.

Houd een sessie klein, bijvoorbeeld een uur, en stop terwijl je nog iets te vertellen hebt. Dat is een eigen advies. Mis je een week, sla die dan over en schuif niets door. Het gaat om de volgorde, niet om de datum.

Welke vragen helpen herinneringen op gang?

Een vraag kan helpen als een lege pagina je tegenhoudt. Hieronder staan vijftien vragen, een eigen selectie. Gebruik er per sessie drie of vier. Een uitgebreide lijst met veertig vragen voor een gesprek met een ouder of grootouder staat in de gids Vragen aan opa en oma.

1. Waar ben je geboren, en wat weet je over de dag zelf?
2. Hoe zag het huis eruit waarin je opgroeide? Welke kamer was van wie?
3. Wie waren de belangrijkste mensen in je eerste tien jaar?
4. Welke geur of welk geluid brengt je meteen terug naar vroeger?
5. Wat at je thuis op zondag?
6. Hoe ging je naar school, en wat deed je op de terugweg?
7. Wat was je eerste baan of je eerste verantwoordelijkheid?
8. Hoe leerde je je partner kennen?
9. Welke beslissing veranderde je leven?
10. Welke verhuizing was het moeilijkst, of het fijnst?
11. Welke gebeurtenis in de wereld herinner je je het best, en waar was je toen?
12. Wat doe je nu nog zoals je ouders het deden?
13. Welke fout was achteraf een goede les?
14. Op welke dag was je het meest trots?
15. Wat wil je dat de lezer over jou onthoudt?

Schrijf bij een vraag eerst het kleinste concrete detail op: een naam, een straat, een gerecht. Uit zo’n detail kan het verhaal op gang komen. Kom je er niet uit, zet dan een streepje op de pagina en ga verder. Je kunt een lacune later invullen of laten staan.

Mag je over anderen schrijven, en wat geldt voor foto’s?

Je levensverhaal gaat over jou, maar jouw leven bestaat uit andere mensen. Daarom komt de vraag vanzelf: mag dat? De Nederlandse bronnen die zijn gelezen, gaan over beeld en over persoonsgegevens op internet. Een Nederlandse bron die regelt wat je in een boek over levende personen schrijft, is niet gevonden. Daarom staat hier geen regel voor tekst; de uitleg blijft bij wat de bronnen zeggen. Dit is geen juridisch advies.

Over foto’s en filmpjes zegt de Autoriteit Persoonsgegevens dat het persoonsgegevens zijn zodra mensen herkenbaar in beeld komen ³. Houd je ze privé of deel je ze in een zeer beperkte kring, zoals een kleine appgroep met familie, dan valt dat onder de uitzondering voor persoonlijk of huishoudelijk gebruik en geldt de privacywet niet ³. Deel je ze in een bredere kring, bijvoorbeeld op een openbare Facebookpagina, dan geldt de uitzondering niet en moeten de afgebeelde mensen meestal toestemming geven ³. Voor zakelijk gebruik geldt de uitzondering evenmin ³. Niemand mag zomaar persoonsgegevens van een ander op internet publiceren; bij openbare publicatie is toestemming vrijwel altijd de grondslag ⁴.

Daarnaast bestaat het portretrecht: de afgebeelde persoon kan publicatie verbieden, dus je moet in veel gevallen toestemming vragen ². Het portretrecht vervalt 10 jaar na het overlijden van de geportretteerde ². Bij een portret zonder opdracht is openbaarmaking niet geoorloofd voor zover een redelijk belang van de geportretteerde of na diens overlijden van een nabestaande zich ertegen verzet ¹. De volledige uitleg met controlelijst staat in Herinneringsboek maken.

Je eigen tekst en je eigen foto’s zijn van jou. Het auteursrecht ontstaat op het moment dat je ze maakt en je hoeft niets aan te vragen of te registreren ². Boeken en geschriften en fotografische werken vallen onder de werken die de Auteurswet beschermt ¹. Foto’s van anderen overnemen kan een inbreuk zijn: ook als je de foto bewerkt, een uitsnede maakt of er een filter overheen zet, blijft het auteursrecht van de maker bestaan ⁸. Het auteursrecht vervalt 70 jaar na het overlijden van de maker ¹.

Zelf schrijven, met hulp of laten schrijven?

Je hoeft het niet alleen te doen. De zoekopdrachten laten zien dat mensen ook zoeken op “levensverhaal laten schrijven”. Hieronder staat een keuzeraster, zonder prijzen, omdat er geen bedragen van een beroepsorganisatie zijn gelezen.

Laat je schrijven, vraag dan op papier wat je krijgt: aantal gesprekken, wie de tekst nakijkt, hoe vaak je mag bijsturen en bij wie de rechten van de tekst liggen. Het auteursrecht ligt in beginsel bij de maker ²; wat er in jouw geval is afgesproken, hoort in de offerte.

Wil je liever tussen die twee in zitten, dan is er een derde weg. Je vertelt je herinneringen en laat ze vastleggen. Chutex biedt daarvoor Memory aan, een dienst in voorbereiding; zie het blok onderaan.

Hoe maak je van losse pagina’s een boek?

Als je twintig pagina’s hebt, heb je een eerste versie. Lees alles één keer van begin tot eind, zonder potlood, en noteer alleen wat ontbreekt. Een boek maken is daarna vooral kiezen: welke foto’s horen waar, en in welke volgorde staan de hoofdstukken.

1. Leg de pagina’s op volgorde van jaartal of thema.
2. Schrap herhalingen; laat het mooiste voorbeeld staan.
3. Voeg per hoofdstuk één of twee foto’s toe en schrijf een bijschrift.
4. Laat één persoon meelezen die jou goed kent.
5. Kies of het boek op papier, digitaal of allebei komt.

Een uitgebreide aanpak voor tekst bij foto’s, rechten en drukken staat in de gids Herinneringsboek maken. Wil je het verhaal als cadeau voor je ouders of grootouders maken, dan helpt de gids Herinneringsboek voor opa en oma. En wil je iets kleins voor later vastleggen, begin dan met een tijdcapsule.

Hoe bewaar je wat je schrijft?

Wat je schrijft, wil je niet kwijtraken. Het Nationaal Archief heeft een handleiding voor personen en kleine organisaties die digitale bestanden voor langere tijd willen bewaren; die beschrijft digitaal archiveren als selecteren, ordenen en beschrijven ⁵. De handleiding is van juli 2017, dus lees haar als algemene werkwijze en niet als nieuwste stand van zaken ⁵.

Werk je met papieren foto’s, houd er dan rekening mee dat foto’s en negatieven zeer gevoelig zijn voor zuren en vocht van handen en dat vingerafdrukken er nooit meer af gaan ⁶. Het Nationaal Archief noemt nitril handschoenen, of het vasthouden van een incidentele foto aan de randen ⁶. Foto’s bewaar je het best bij lage temperatuur en lage relatieve luchtvochtigheid, in het donker en in een geschikte verpakking ⁷. Die pagina dateert van 2002 en noemt geen getallen ⁷.

Een eenvoudige naamgeving voor je levensverhaal die bij dit advies past is het jaartal vooraan en daarna het thema, bijvoorbeeld 2026_10_kindertijd_01. Het Nationaal Archief geeft als voorbeeld voor foto’s 2016_06_verjaardagJonas_01.jpg ⁵. Het voorbeeld voor je tekstbestanden is een eigen toepassing van die gedachte.

Wanneer help een gesprek meer dan een lege pagina?

Een levensverhaal groeit uit herinneringen die je gaandeweg weer oppikt. Sommige mensen vertellen liever dan dat ze schrijven. Voor hen kan een gesprekspartner die vraagt en onthoudt een betere start zijn dan een pen. Dat kan een kind, een kleinkind of een vriend zijn. De gids Vragen aan opa en oma laat zien hoe je zo’n gesprek voert en vastlegt.

Veelgestelde vragen