Herinneringsboek maken: opzet, tekst bij foto’s en rechten

Wat is een herinneringsboek en voor wie maak je het?

Een herinneringsboek is een boek met verhalen, foto’s en korte teksten over een persoon, een periode of een familie. Het kan een lopend verhaal zijn, een verzameling losse herinneringen of een combinatie. In de zoekopdrachten die Google voorstelt, zie je dat mensen zoeken naar ideeën, voorbeelden, teksten en foto’s voor zo’n boek, en naar varianten voor een jubileum, een pensioen of een verjaardag.

Voordat je begint, kies je voor wie het boek is en wat de aanleiding is. Dat bepaalt de toon, de lengte en het aantal foto’s. Een boek voor een vijftigjarig huwelijk vraagt om andere hoofdstukken dan een boek voor je eigen kleinkinderen.

• Voor jezelf: je levensverhaal, zie Levensverhaal schrijven.
• Voor je ouders of grootouders: een cadeau of gezinsproject, zie Herinneringsboek voor opa en oma.
• Voor een jubileum of een afscheid van werk: een boek met vrienden en collega’s.
• Voor het hele gezin: een jaarboek met verhalen en foto’s.

Rouw en overlijden laat deze gids buiten beschouwing. Een boek na een overlijden kan om andere zorg vragen dan een boek bij een feest; daarvoor is geen bron gelezen.

Welke onderwerpen en hoofdstukken kies je?

Begin met een lijst van acht tot twaalf onderwerpen op losse briefjes, en leg ze in een volgorde. Een hoofdstuk hoeft niet lang te zijn: twee of drie pagina’s zijn genoeg. Het aantal onderwerpen is een eigen keuze.

Herkomst

Waar kom je vandaan? Ouders, grootouders, het dorp of de stad.

Thuis

Het huis, de keuken, de tuin en de gewoonten.

School en vrienden

De klas, de leraren, de speelplaats.

Werk

Eerste baan, collega’s, trotse momenten.

Liefde en gezin

Ontmoeting, trouwdag, kinderen.

Reizen en verhuizingen

Plekken waar je gewoond of gelogeerd hebt.

Feesten en tradities

Verjaardagen, kerst, familierecepten.

Wat je wilt doorgeven

Raadgevingen, wensen, een brief.

Werk je per thema, dan kun je elk hoofdstuk apart afmaken. Heb je er een paar, dan zie je wat nog ontbreekt.

Hoe schrijf je de tekst bij foto’s?

Een goed bijschrift zegt wie, waar en wanneer, en voegt één detail toe dat de foto zelf niet laat zien. Houd het bij een of twee zinnen. Een bijschrift hoeft het verhaal niet te vervangen: het is een anker dat de lezer terugbrengt naar het moment.

1. Noem de namen van wie er op staat, van links naar rechts.
2. Noem de plaats en het jaar, of de periode als je het jaar niet zeker weet.
3. Voeg één detail toe: wat er die dag gebeurde, wat er te eten was, wat iemand zei.
4. Schrijf zoals je praat. Een bijschrift hoeft niet netjes, het moet kloppen.

Weet je iets niet, schrijf dan “ongeveer” of “vermoedelijk” en vraag het iemand die erbij was. Bewaar bij elke foto de naam van wie het bijschrift heeft aangeleverd; later kun je dan navragen waar het vandaan kwam.

Voorbeeld van een bijschrift: “Zomer 1968, bij de oude moestuin. Opa Jan, tante Riet en ik (rechts) met de eerste sperziebonen. Het was warm, we kregen limonade van oma.”

Hoeveel pagina’s, foto’s en woorden past er in je boek?

Geen bron geeft een norm voor het aantal foto’s of woorden per pagina. Daarom rekent de tekst met een eigen model: vier vaste pagina’s (titelpagina, voorwoord, namenlijst, colofon) en voor de rest inhoudspagina’s met twee foto’s en tachtig woorden. Hieronder rekent het model voor drie lengtes.

Twaalf pagina’s zijn een overzichtelijk begin (eigen advies). Een boek van 48 pagina’s kan meer tijd kosten, bijvoorbeeld door de selectie van de foto’s. Maak het eerste hoofdstuk eerst volledig af: dan weet je hoeveel tijd een pagina in de praktijk kost.

Zelf maken of een invulboek gebruiken?

Een invulboek geeft je een vaste vraag per pagina, waar je zelf het antwoord in schrijft. Zelf maken geeft je vrijheid, maar vraagt om meer keuzes. Wat het best past, hangt af van je tijd en van wie het boek vult.

Een middenweg: gebruik de vragen uit Vragen aan opa en oma als uitgangspunt en maak zelf de indeling.

Hoe verwerk je een familierecept in het boek?

Een familierecept is een mooi hoofdstuk, omdat het een verhaal en een herinnering tegelijk is. Schrijf het recept zoals het in de familie wordt gemaakt, met de woorden van degene die het altijd maakte, en voeg eronder het verhaal toe: wie het maakte, bij welke gelegenheid, wat er de eerste keer misging.

• Schrijf de ingrediënten en de werkwijze over zoals ze zijn, ook als de maten ongebruikelijk zijn.
• Zet er een foto van het gerecht of van de kok bij.
• Noem de naam van wie het recept doorgaf.

Over auteursrecht op een recept is geen bron gelezen, dus daarover staat hier niets. Neem je een recept uit een kookboek over, noteer dan de herkomst en vraag je af of je het boek ooit buiten je gezin wilt delen.

Welke foto’s mag je gebruiken: auteursrecht en portretrecht?

Een foto heeft twee soorten rechten. Het auteursrecht ligt bij de maker; het portretrecht ligt bij de persoon op de foto. De bronnen hieronder zijn niet bedoeld als juridisch advies; ze zeggen wat de overheid erover schrijft.

Het auteursrecht ontstaat vanaf het moment dat je het werk maakt; je hoeft het nergens aan te vragen of te registreren ². Foto’s vallen onder de werken die de Auteurswet beschermt ¹. Het auteursrecht vervalt 70 jaar na het overlijden van de maker ¹². Een foto van internet overnemen zonder toestemming van de maker is een inbreuk, ook als je hem bewerkt of er een filter op zet ³.

Voor mensen op de foto geldt het portretrecht. Wie foto’s van mensen maakt, heeft het auteursrecht maar niet het portretrecht; de afgebeelde persoon kan publicatie verbieden, en in veel gevallen moet je toestemming vragen ². Het portretrecht vervalt 10 jaar na het overlijden van de geportretteerde ². Daarnaast zijn herkenbare personen op foto’s persoonsgegevens, en geldt de AVG ⁴.

Deel je het boek in een bredere kring dan een zeer beperkte kring, bijvoorbeeld op een openbare pagina, dan geldt de uitzondering voor persoonlijk of huishoudelijk gebruik niet en moeten de afgebeelde mensen meestal toestemming geven ⁴. Voor zakelijk gebruik geldt de uitzondering evenmin ⁴. Niemand mag zomaar persoonsgegevens van een ander op internet publiceren ⁵.

Hoe laat je het drukken of bewaar je het digitaal?

Over drukkers, fotoboekdiensten en prijzen staat hier niets, omdat daarvoor geen bron is gelezen. Kijk zelf bij meerdere aanbieders naar papier, formaat, binding, levertijd en de manier waarop je je bestanden aanlevert. Vraag ook wat er met je bestanden gebeurt nadat je het boek hebt besteld.

Het Nationaal Archief heeft een handleiding voor personen en kleine organisaties die digitale bestanden voor langere tijd willen bewaren; die beschrijft digitaal archiveren als selecteren, ordenen en beschrijven ⁶. De handleiding is van juli 2017 en daarmee een ouder document ⁶. De adviezen zijn bruikbaar voor de bestanden van je boek.

• Kopieer naar twee verschillende soorten opslagmedia en bewaar reservekopieën op twee verschillende locaties, bijvoorbeeld een kopie in de cloud en een op een externe harde schijf ⁶.
• Controleer de data minimaal één keer per jaar en vervang opslagmedia ten minste één keer per vijf jaar ⁶.
• Geef bestanden betekenisvolle namen met een datum in vaste volgorde, bijvoorbeeld 2016_06_verjaardagJonas_01.jpg ⁶.
• Kies waar mogelijk standaard of open formaten, zoals PDF/A voor tekst en JPEG, TIFF of PNG voor beeld ⁶.
• Selecteer eerst en verwijder mislukte foto’s; plan minstens één keer per jaar een vaste archiefdag ⁶.

Papieren foto’s zijn gevoelig. Foto’s en negatieven zijn zeer gevoelig voor zuren en vocht van handen, en vingerafdrukken gaan er nooit meer af ⁷. Het Nationaal Archief noemt nitril handschoenen, of het vasthouden aan de randen ⁷. Bewaar foto’s bij lage temperatuur en lage relatieve luchtvochtigheid, in het donker en in een geschikte verpakking ⁸. Die pagina dateert van 2002 en noemt geen getallen ⁸.

Een boek dat af is, wil je graag laten zien. Ben je van plan het boek door een bredere kring te laten lezen, lees dan eerst de paragraaf over rechten.

Wat als je liever vertelt dan schrijft?

Soms zitten de verhalen nog in iemands hoofd en lukt het schrijven niet meteen. Een gesprek kan dan een manier zijn om te beginnen. Met de vragen uit Vragen aan opa en oma kom je al een heel eind. Een lichtere instap is een tijdcapsule, waarmee je één dag of één jaar vastlegt.

Veelgestelde vragen