Heupbeschermers voor ouderen: wat zegt het onderzoek echt?

Wat is een heupbeschermer?

Een heupbeschermer is een hulpmiddel dat de klap van een val op de heup moet dempen. Cochrane beschrijft het als harde plastic schilden of zachte schuimkussens, meestal in zakjes van speciaal ondergoed, bedoeld om een val op de zij van de heup op te vangen ¹. VeiligheidNL noemt ook speciale broeken met ingebouwde kussens of harde inzetstukken, en als recente variant de heup-airbag: een draagbare riem die bij een val automatisch opblaast ².

Het hulpmiddel past in een van drie groepen maatregelen die Vilans onderscheidt: valpreventie (het risico om te vallen op tijd herkennen), valdetectie (een val snel opmerken) en valimpactreductie (de lichamelijke schade beperken, bijvoorbeeld met valmatten of heupairbags) ⁷. Vilans noemt heupbeschermers zelf niet, wel valmatten en heupairbags die de klap van de val opvangen. Naar onze lezing past een heupbeschermer bij de derde groep: hij werkt pas nadat je valt.

VeiligheidNL maakt hetzelfde onderscheid tussen valpreventie en fractuurpreventie. Fractuurpreventie moet ervoor zorgen dat de kans op een botbreuk kleiner is als iemand valt, bijvoorbeeld met heupbeschermers, aanpassingen in voeding zoals calcium en vitamine D, en het aanpakken van onderliggende aandoeningen zoals osteoporose ³.

Zoek je een heupbeschermer voor motorrijden, schaatsen of skiën? Dan ben je op de verkeerde pagina. Deze gids gaat over ouderen. Voor sportbescherming lazen we geen bron, dus we doen daar geen uitspraken over.

Wat zegt het onderzoek over heupbeschermers?

De meest geciteerde samenvatting is de Cochrane-review van Santesso en collega’s uit 2014. Zij zochten tot december 2012 en vonden 19 studies met ongeveer 17.000 mensen, gemiddeld tussen 78 en 86 jaar oud. De auteurs beoordelen het bewijs als matig van kwaliteit ¹. De tabel zet de uitkomsten naast elkaar.

Een rekenvoorbeeld helpt om de cijfers te lezen. Geef je 1000 bewoners van een zorginstelling een heupbeschermer, dan verwachten de auteurs 11 heupbreuken minder dan zonder beschermer. Dat is 11 : 1000 = 1,1 procent. Omgekeerd krijgt de grote meerderheid, 989 van de 1000, niet minder breuken. En de ondergrens van het interval is 0: het werkelijke effect kan dus ook nul zijn.

Wie dit leest voor een ouder die thuis woont, ziet het andere beeld. De vijf thuisstudies lieten weinig of geen effect zien, en het interval loopt zowel naar minder als naar meer breuken ¹.

Waarom noemen bronnen een ander oordeel?

De Cochrane-review is oud: de zoekopdracht stopte in december 2012. VeiligheidNL schrijft in een factsheet dat eerder onderzoek wees op een mogelijk beschermend effect bij bewoners van zorginstellingen, maar dat recentere en beter opgezette studies geen overtuigend resultaat laten zien. Volgens die factsheet verminderde het risico op een heupfractuur zelfs bij hoge gebruikstrouw niet ².

Wij beslissen hier niet welke bron gelijk heeft. De veilige conclusie is smaller dan een advies: voor thuiswonende ouderen laat het onderzoek geen duidelijk voordeel zien, en voor bewoners van zorginstellingen is het beeld wisselend. Bespreek een heupbeschermer daarom met de huisarts of de specialist ouderengeneeskunde.

Waarom dragen mensen ze niet, en wat zijn de nadelen?

Cochrane noemt twee praktische punten. Ten eerste kwamen bijwerkingen, waaronder huidirritatie, bij 0 tot 5 procent van de mensen voor ¹. Ten tweede droegen mensen de beschermers vaak niet, vooral op lange termijn. De auteurs noemen die slechte acceptatie en therapietrouw een barrière voor het gebruik en vragen om beter inzicht in persoonlijke en ontwerpfactoren ¹.

Het eerste punt is geruststellend, het tweede is de kern. Een beschermer die in de la ligt, beschermt niemand.

Er is ook een kleine waarschuwing. In de Cochrane-uitkomsten kan de kans op een bekkenbreuk iets groter zijn: 1 meer per 1000, met een interval van 1 minder tot 5 meer ¹. De auteurs omschrijven dit als een mogelijke lichte toename van een kleine kans. Het effect op het aantal valpartijen zelf was waarschijnlijk klein of afwezig ¹.

Voor wie speelt een heupbreuk een rol?

Thuisarts schrijft dat een gebroken heup vaak ontstaat door een combinatie van een val en verzwakt bot. De breuk komt vaak voor bij ouderen, omdat zij vaker botontkalking hebben en het risico op vallen groter is. Van de mensen met een gebroken heup is 90 procent ouder dan 60 jaar ⁴.

Over botontkalking (osteoporose) schrijft Thuisarts dat een gebroken bot voorkomt bij 1 van de 3 mensen van 50 jaar of ouder door botontkalking. Botontkalking voel je niet, een gebroken bot wel. De huisarts kijkt eerst naar risicofactoren. Ben je het afgelopen jaar twee keer of vaker gevallen, dan vraagt hij ook naar lopen, evenwicht, kracht, zien, duizeligheid en medicijnen ⁵.

Dat verklaart waarom valpreventie en botgezondheid samen horen. Het afwegen van een heupbeschermer is een gesprek over risico’s: hoe groot is de kans op een val, hoe sterk zijn de botten, en wat past in het dagelijks leven? Zie ook valpreventie bij ouderen thuis en hoe valrisico wordt ingeschat.

Wat kosten heupbeschermers en wie betaalt?

We noemen hier geen bedragen. Een prijs schrijven we alleen op als we hem op de dag van schrijven op een officiële of fabrikantsite hebben gelezen, en dat hebben we voor heupbeschermers niet gedaan.

Over een vergoeding lazen we geen officiële bron die heupbeschermers noemt. Vraag het vooraf aan de zorgverzekeraar of aan de gemeente. Wat je na een val doet, staat in Wat te doen na een val.

Overweeg je een heupbeschermer? Zo bereid je het gesprek voor

Onderstaande vragen zijn een checklist voor het gesprek met huisarts, praktijkondersteuner of fysiotherapeut. Het is geen medisch advies en geen eigen studie.

1. Noteer de situatie. Woon je thuis of in een zorginstelling, en hoe vaak ben je het afgelopen jaar gevallen? Thuisarts noemt twee keer of vaker vallen in het afgelopen jaar als reden om verder te vragen naar lopen, evenwicht en medicijnen ⁵.
2. Vraag naar de botten. Vraag of onderzoek naar botontkalking passend is. Fractuurpreventie bestaat volgens VeiligheidNL uit meer dan een beschermer ³.
3. Vraag naar het bewijs voor jouw situatie. Leg de uitkomsten voor thuiswonenden en voor zorginstellingen uit paragraaf twee naast je eigen situatie ¹².
4. Denk aan het dragen. Kun je de beschermer elke dag aan, ook ’s nachts en onderweg naar het toilet? Slechte acceptatie en therapietrouw noemt Cochrane een barrière ¹.
5. Vraag naar de kosten. Laat prijs en vergoeding vooraf schriftelijk bevestigen door verzekeraar of gemeente.

Heup-airbag en airbagvest: een andere route, maar geen bewezen oplossing

VeiligheidNL schrijft dat naar de effectiviteit van de heup-airbag nog geen wetenschappelijke studies zijn uitgevoerd ². Dat geldt dus als stand van zaken op de pagina die wij lazen, niet als bewijs dat het niet werkt.

Elder van Chutex is geen heupbeschermer en geen heup-airbag. Het is een airbagvest, een persoonlijk beschermingsmiddel, dat een beginnende val herkent en dan de airbag ontplooit. We presenteren Elder daarom niet als een middel dat een heupbreuk voorkomt, en we noemen geen resultaten, want die hebben we niet.

Veelgestelde vragen