Valangst bij ouderen: wat het is, hoe je het herkent en wat onderzoek zegt over de aanpak

Wat is valangst en hoe vaak komt het voor?

Bezorgdheid om te vallen heet ook wel valangst. In het Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie beschrijven onderzoekers van de Universiteit Maastricht dat valangst en het vermijden van dagelijkse activiteiten daardoor veel voorkomen bij ouderen ⁴. Valangst heeft dus twee kanten: wat je voelt en wat je daardoor laat.

Valangst is niet onschuldig. Het onderzoek uit Maastricht noemt als mogelijke gevolgen een lagere kwaliteit van leven, een minder goed lichamelijk en sociaal functioneren en een eerdere opname in een verpleeghuis ⁴. Een tweede studie noemt daarnaast een afname van het functioneren, een hoger risico op vallen, minder activiteiten en minder sociale deelname ³. Een mogelijke vicieuze cirkel (eigen redenering, niet letterlijk uit de bronnen): wie uit angst minder beweegt, verliest mogelijk conditie, en dat kan het valrisico vergroten.

Hoe wordt valangst vastgesteld?

De Nederlandse richtlijn voor het beoordelen van het valrisico bij thuiswonende ouderen noemt valangst een standaard onderdeel van de beoordeling. Een zorgverlener vraagt minimaal naar angst om (opnieuw) te vallen en naar het wel of niet nalaten van activiteiten uit bezorgdheid. Aangeraden wordt om valangst gestructureerd in kaart te brengen met een vragenlijst. De Falls Efficacy Scale-International (FES-I) is goed gevalideerd en in het Nederlands beschikbaar ¹.

Je kunt dus ook zelf de twee basisvragen stellen. Dat is geen test en levert geen score op. Het helpt wel bij het gesprek met je huisarts:

1. Ben je bang om (opnieuw) te vallen?
2. Laat je activiteiten na omdat je je zorgen maakt over vallen?
3. Is dit veranderd sinds een val of sinds nieuwe medicijnen?

De eerste twee vragen komen uit de richtlijn ¹. De derde is een suggestie van de redactie, omdat VeiligheidNL aanraadt met de huisarts te praten als je nieuwe medicijnen krijgt of het afgelopen jaar bent gevallen ⁵. De richtlijn noemt geen uitslag voor de FES-I die hier past, dus dat getal laten we weg.

Wat helpt tegen valangst volgens onderzoek?

Drie onderzoeken laten zien dat valangst aan te pakken is. De aanpakken verschillen: oefenen, een groepscursus en een programma aan huis. De tabel zet de uitkomsten naast elkaar, zonder ze te vergelijken met elkaar. De onderzoeken hadden andere deelnemers en andere meetmethoden.

Oefenen

Het Cochrane-overzicht bevat onderzoeken naar 3D-oefeningen zoals tai chi en yoga, balanstraining en kracht- of weerstandstraining. Oefeningen verminderden de angst waarschijnlijk in beperkte mate, zonder het risico op vallen te vergroten. Of de afname na het einde van de training blijft bestaan, kon het overzicht niet vaststellen ². Oefenen helpt ook tegen vallen zelf, wat de angst redelijk kan maken: zie Evenwichtsoefeningen voor ouderen.

Een cursus of programma over zorgen om vallen

Zicht op Evenwicht is een cognitief-gedragsmatige groepscursus. In het onderzoek met 540 deelnemers meldde 61% van de deelnemers aan de cursus ook een jaar later baat te hebben. Van de mensen die zich hadden opgegeven, haakte 26% voor de start af. Wie begon, maakte de cursus doorgaans af: 84% ⁴.

Een rekenvoorbeeld op basis van die getallen. Neem de 280 deelnemers van de cursusgroep. Als 26% voor de start afhaakt, zijn dat ongeveer 280 × 0,26 = 73 mensen. Dan beginnen er 280 − 73 = 207. Als 84% de cursus afmaakt, zijn dat ongeveer 207 × 0,84 = 174 mensen. Dit is een afgeleide schatting, geen cijfer uit het artikel.

Voor mensen die niet naar een groep kunnen komen, onderzocht dezelfde onderzoeksgroep een programma aan huis. Het bestond uit zeven contactmomenten: drie huisbezoeken en vier telefoongesprekken door wijkverpleegkundigen. Het doel was realistische ideeën over het risico en meer activiteit met doelen en een plan. De 389 deelnemers waren 70 jaar of ouder, met een matige of slechte ervaren gezondheid en zorgen over vallen. Na 12 maanden verschilden de groepen in zorgen, vermijden, beperkingen en valpartijen binnenshuis, met kleine tot matige effecten ³.

Let op de kanttekeningen. De onderzoekers van het Cochrane-overzicht wijzen erop dat in alle onderzoeken deelnemers en beoordelaars niet geblindeerd waren en dat valangst door de deelnemers zelf werd gemeld; daarom is de kwaliteit van het bewijs laag ². Zie de uitkomsten als aanwijzing dat een gerichte aanpak kan helpen, niet als garantie.

Wat kun je zelf en samen doen?

De bronnen die voor deze pagina zijn gelezen, geven geen eigen stappenplan voor valangst. Wel geven ze bouwstenen die samenhangen met minder risico en daarmee met meer zekerheid:

• Oefen elke dag je spieren en je evenwicht. Thuisarts noemt dit als eerste advies bij makkelijk vallen ⁶.
• Laat je ogen controleren en draag stevige, platte schoenen ⁶.
• Maak je huis veiliger: genoeg licht, geen losse kleden, handgrepen in de badkamer ⁶.
• Bespreek je medicijnen. VeiligheidNL schrijft dat sommige medicijnen duizeligheid of slaperigheid veroorzaken, en adviseert elk jaar langs de huisarts of apotheker te gaan ⁵.
• Vraag naar een training. Je huisarts of fysiotherapeut weet of er een valtraining in je buurt is ⁵.

Ben je bang dat je na een val lang op de grond ligt? VeiligheidNL noemt een persoonlijke alarmknop als mogelijkheid, met de aantekening dat je die altijd moet dragen ⁵. Wil je weten wat je moet doen als je toch valt, lees dan Wat te doen na een val.

Een beschermer voor de heup bespreek je in Heupbeschermers. Een samenvatting van alle maatregelen staat in Valpreventie voor ouderen thuis.

Veelgestelde vragen