Valrisico test voor ouderen: zo schat je het valrisico in

Hoe wordt het valrisico van ouderen ingeschat?

Een valrisicotest is geen medisch onderzoek met een scherpe grens. Het is een korte reeks vragen en een eenvoudige beweegtest, waarmee een zorgverlener of vrijwilliger bepaalt of er extra aandacht nodig is. De Nederlandse valpreventierichtlijn adviseert thuiswonende ouderen vanaf 65 jaar een risicoschatting te geven, bij voorkeur jaarlijks, op basis van valgeschiedenis en moeite met bewegen, lopen en balans houden. VeiligheidNL noemt dat sterke voorspellers van een nieuwe val ².

De risicoschatting hoort ook bij situaties die erom vragen. Het gaat om een acute val, twee of meer vallen in het afgelopen jaar, vallen in combinatie met een verhoogde kans op een breuk, vallen met wegraking, of vallen met een mobiliteitsprobleem ². Ouderen met een verhoogd risico zoeken zelden zelf hulp, omdat ze zich niet bewust zijn van hun risico of vallen zien als iets dat bij ouder worden hoort ².

De volgende paragrafen lopen de bestaande instrumenten één voor één langs.

De Valrisicotest van VeiligheidNL, stap voor stap

De Valrisicotest met checklist is bedoeld voor een gesprek tussen een oudere en een professional. VeiligheidNL noemt als uitvoerders vrijwilligers, professionals uit het gemeentelijk domein zoals welzijnsmedewerkers en beweegprofessionals, en professionals uit de zorg zoals fysiotherapeuten, ergotherapeuten en wijkverpleegkundigen ¹.

In stap 1 gaan de vragen over de valgeschiedenis, valangst en mobiliteitsstoornissen. Op basis van die drie vragen kan snel worden ingeschat of er sprake is van een valrisico. In stap 2 wordt met enkele vragen beoordeeld of het risico hoog is. In stap 3 laat de looptest zien of de mobiliteit zo verstoord is dat sprake is van een matig valrisico ¹.

Naast de kaart voor professionals is er een online Valrisicotest. VeiligheidNL schrijft dat je er in 3 minuten mee bepaalt of een oudere een laag, misschien matig of hoog valrisico heeft. Je kunt de test thuis zelf invullen of samen met een professional ¹. Daarnaast bestaat de kaart Inschatting valrisico, met drie vragen waarmee een oudere zelf bepaalt of het valrisico laag of verhoogd is ¹.

De looptest van 4 meter thuis uitvoeren

Stap 3 is een looptest. VeiligheidNL beschrijft de uitvoering zo: markeer een afstand van 4 meter. Het is voldoende om het begin- en eindpunt te markeren, zodat de persoon niet over een lijn gaat koorddansen. Vraag de persoon naar de eindmarkering te lopen en meet met een stopwatch de tijd tot over de eindstreep. De persoon mag twee pogingen doen en de beste poging bepaalt de tijd. Een hulpmiddel voor lopen is toegestaan. Je hebt een meetlint, tape en een stopwatch nodig ¹.

1. Afstand markeren. Meet 4 meter af met een meetlint en plak tape op het begin- en eindpunt. Een doorlopende lijn is niet nodig ¹.
2. Starten. Vraag de persoon naar de eindmarkering te lopen. Een stok of rollator mag gebruikt worden ¹.
3. Tijd opnemen. Meet met een stopwatch hoe lang het duurt tot de persoon over de eindstreep is ¹.
4. Tweede poging. Laat de persoon het nog één keer doen en gebruik de beste tijd ¹.
5. Uitslag noteren. Schrijf de uitslag op de kaart die de oudere meekrijgt ¹.

De pagina van VeiligheidNL noemt bij de looptest geen grenstijd in seconden. Wij noemen er daarom ook geen. Een rekenvoorbeeld laat wel zien wat de tijd betekent voor de loopsnelheid. Doet iemand 5 seconden over 4 meter, dan is de snelheid 4 : 5 = 0,8 meter per seconde. Doet iemand 8 seconden over dezelfde afstand, dan is dat 4 : 8 = 0,5 meter per seconde. Dit is rekenwerk uit onze eigen berekening. Het zegt niets over het risico zonder de grens uit de instructie van de test zelf.

Andere instrumenten: Valanalyse, STEADI, TUG en SPPB

De Valrisicotest is een onderdeel van de Valanalyse. Die bestaat uit drie delen: de Valrisicotest, een uitgebreide beoordeling van alle oorzaken bij een hoog risico (zoals angst om te vallen, veel medicijnen, oogproblemen en duizeligheid) en advies op maat of doorverwijzing. VeiligheidNL schrijft dat de Valanalyse door het RIVM als goed onderbouwd is erkend ³.

Internationaal gebruikt de Amerikaanse CDC het programma STEADI. Daarin screen je 65-plussers jaarlijks, of wanneer iemand met een acute val komt. De drie sleutelvragen zijn: voelt de persoon zich onvast bij staan of lopen, maakt de persoon zich zorgen over vallen, en is de persoon in het afgelopen jaar gevallen. Antwoordt iemand ja op een van de drie, dan loopt die persoon risico ⁴.

Let op het verschil tussen een screening en een beoordeling. In de factsheet van VeiligheidNL staat dat functionele tests zoals de Timed Up and Go (TUG) en de Short Physical Performance Battery (SPPB) verbanden met valongevallen laten zien, maar op zichzelf niet betrouwbaar kunnen schatten of iemand een verhoogd valrisico heeft. Het combineren van verschillende tests levert meer betrouwbare informatie op ². Een snelle test is dus een begin, geen eindoordeel.

Het zelftestje uit het cursusboek In Balans bevat elf vragen, onder andere of je in het afgelopen jaar bent gevallen, of je ouder bent dan 80 jaar, of je een loophulpmiddel gebruikt, vaak duizelig bent, bepaalde medicijnen gebruikt of bang bent om te vallen ⁶. Het boek koppelt er geen uitslag in punten aan. De test dient om te zien aan welke risicofactoren je kunt werken.

Wat een sensor of vest wel en niet over je valrisico zegt

Draagbare sensoren zijn in opkomst om loopkenmerken te volgen. VeiligheidNL schrijft dat onderzoek daarnaar veelbelovend is, maar dat er nog te weinig studies zijn naar de externe validiteit. Het is nog onvoldoende duidelijk of zulke toepassingen in de praktijk betrouwbaar zijn ².

Voor Chutex Elder betekent dat het volgende. Elder is een airbagvest en een persoonlijk beschermingsmiddel (PBM) categorie II met CE-markering. Het schat je valrisico niet in en stelt geen diagnose. Het detecteert een beginnende val en ontplooit dan de airbag, om de impact te verminderen. Een valrisicotest en een vest beantwoorden dus verschillende vragen. De test vraagt of er extra aandacht nodig is, het vest gaat over wat er gebeurt als je toch valt.

Een uitslag van de Valrisicotest is bovendien een reden voor een gesprek met een zorgverlener, niet voor zelfstandig experimenteren. Wat je zelf kunt doen om het risico te verkleinen, staat in Valpreventie voor ouderen thuis. Met de tool Valrisico inschatten oefen je het invullen van de vragen.

Wat doe je met de uitslag?

VeiligheidNL schrijft dat de uitslag met een advies op de kaart komt, waarbij je de Keuzehulp en het Overzicht Valpreventieve Beweeginterventies gebruikt ¹. Bij een hoog risico volgt de uitgebreide beoordeling en daarna advies op maat of doorverwijzing naar een andere zorgverlener ³. Bij een laag risico blijf je alert: de richtlijn adviseert de risicoschatting bij 65-plussers bij voorkeur jaarlijks te herhalen ².

Noteer de datum en de uitkomst, zodat je volgend jaar kunt vergelijken. Neem de vragen waarop je ja antwoordde mee naar je huisarts. Meld ook een val, want de richtlijn noemt een acute val als reden voor een nieuwe schatting ². Wat te doen op het moment van een val, staat in Wat te doen na een val.

Veelgestelde vragen